The Thirteen Characteristics of Ragas - రాగత్రయోదశ లక్షణములు

 మన సంగీతంలో మేళమునకు రాగమునకు మధ్య భేదము కలదు. మేళములు సప్తస్వరసమ్మేళనములు. మేళమునందు స్వరములకు కొన్ని లక్షణములను చేర్చి భావదృష్టితో పాడినచో, అది రాగము. ఈ రాగమునకు భరతముని 10 లక్షణములను, శ్యామదేవుడు 13 లక్షణములను చెప్పిరి. ఇవి దశవిధ త్రయోదశ లక్షణములుగా పరిగణింపవచ్చును. అవి:

1. గ్రహము

2. అంశము

3. తారము

4. మంద్రము

5. న్యాసము

6. అపన్యాసము

7. అల్పత్వము

8. బహుత్వము

9. షాడవము

10. ఔడవము

ఈ పది లక్షణములకు,

11. సన్యాస

12. విన్యాస

13. అంతర్మార్గములను చేర్చి శ్యామదేవుడు 13 లక్షణములని చెప్పిరి.

1) గ్రహము: ఒక రాగముగానీ లేక అందుగల సంగతులుగానీ మొదట ఏ స్వరముతో ప్రారంభించబడుతున్నవో, ఆ స్వరమును గ్రహము లేక గ్రహస్వరము అందురు.

2) అంశము: ఒక రాగముగానీ, లేక సంగతులుగానీ పాడునప్పుడు ఆ రాగకళను మాటిమాటికీ చూపుటకై ప్రయోగించబడి, రంజకమై, ముఖ్యమైన స్వరమును అంశస్వరము లేక జీవిస్వరము అని అందురు.

3) తారము: ఒక రాగముగానీ, లేక సంగతులుగానీ, హెచ్చుస్థాయి స్వరముతో పాడుటనే తారము లేక తారగతి అందురు.

4) మంద్రము: ఒక రాగముగానీ, లేక సంగతులుగానీ, తగ్గుస్థాయి స్వరముతో పాడుటనే మంద్రము లేక మంద్రగతి అందురు.

5) న్యాసము: రాగమునందుగానీ, లేక సంగతులుగానీ పాట చివర ముగించు స్వరముమీద నిలుపుచుండుదానిని న్యాసము లేక న్యాసస్వరము అందురు.

6) అపన్యాసము: రాగమునందుగానీ, లేక సంగతులుగానీ పాడునప్పుడు మధ్యమధ్య ముగించు స్వరమును అపన్యాసము లేక అపన్యాసస్వరము అందురు.

7) అల్పత్వము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడు ఏదైనా ఒక స్వరమును అధికముగా ఉచ్చరింపబడకుండుటను అల్పత్వము అందురు.

ఇవి రెండు రకములు:

• లంఘనము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడు ఒక స్వరమును ఏమాత్రము ఉచ్చరింపక విడిచి, దానిమీద స్వరమును దాటుట లంఘనము అనబడును.

• అనభ్యాసము: ఏదైనా ఒక రాగము పాడుటలో ఒక స్వరమును మాటిమాటికీ ఉచ్చరింపక, ఏదైనా ఒక సమయమున అల్పముగా ఉచ్చరించుటను అనభ్యాసము అందురు.

8) బహుత్వము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడు ఒకే స్వరమును మాటిమాటికీ గ్రహించి పాడుటను బహుత్వము అందురు. ఇది రెండు విధములు:

• అలంఘనము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడు ఒకే స్వరము విడువక పాడుటను అలంఘనము అందురు.

• అభ్యాసము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడూ ఒకే స్వరమును ఎడతెగకనైనను, మాటిమాటికైనను ఉచ్చరించుటను అభ్యాసము అందురు.

9) షాడవము: ఆరోహణమునందు, అవరోహణమునందు రెండిటియందును ఆరు స్వరములు కలిగియుండుటను షాఢవము అందురు.

10) ఔడవము: ఆరోహణమునందు, అవరోహణమునందు రెండిటియందును ఐదు స్వరములు కలిగియుండుటను షాఢవము అందురు.

11) సన్యాసము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడు, దానిని సమఖండములుగా భావించబడి ఒకొక్క ఖండమును ముగించు స్వరమును సన్యాసము లేక సన్యాసస్వరము అందురు.

12) విన్యాసము: ఒక రాగమును పాడునప్పుడు, దానిని పలు ఖండములుగా చేసి, ఆయా ఖండములలో ఆ రాగకళను చూపుటకై మాటిమాటికీ ఖండావయవముగా వచ్చు స్వరమును విన్యాసము అందురు.

13) అంతర్మార్గము: దీనినే అంతర్గతమార్గము అందురు. రాగమునకు ఇతర స్వరములుగానీ, లేక అన్యస్వరముగానీ ప్రవేశపెట్టుటయగును. భాషాంగరాగమను పేరు వాడుకలో లేని ప్రాచీనకాలములో అంతర్మార్గమని పేరు. ఇట్లు చేయునప్పుడు రంజకముగాను, రాగ అలంకారములు చెడకుండునట్లు చూడవలయును.